محمد پایبست | روزنامهنگار و پژوهشگر سیاستگذاری عمومی
در سالهای اخیر، یکی از بحثهای پرتکرار در تحلیل اقتصاد ایران، نقش «مجوزها» در شکلگیری ساختارهای اقتصادی بوده است. اما مسئله را نمیتوان به سادگی به «زیاد بودن» یا «کم بودن» مجوزها تقلیل داد. پرسش اصلی این است: مجوز، ابزار تنظیمگری است یا بهتدریج به یک امتیاز غیرمولد تبدیل شده است؟
بررسی برخی بخشها نشان میدهد که در بسیاری از اقتصادها، مجوزها برای کاهش ریسک، تضمین کیفیت و حفظ رقابت طراحی میشوند. در مقابل، در ایران گاهی همین ابزار بهدلیل نحوه اجرا، کارکرد متفاوتی پیدا کرده است.
وقتی مجوز کارکرد خود را از دست میدهد
در نظام بانکی، انتظار این است که بانکها منابع را به سمت تولید هدایت کنند. اما در عمل، بخشی از فعالیتها به سمت بنگاهداری و سرمایهگذاریهای غیرمولد متمایل شده است.
این وضعیت بیش از آنکه ناشی از ضعف ذاتی باشد، به یک مسئله ساختاری برمیگردد:
وقتی مجوز دسترسی به منابع، به عملکرد واقعی گره نخورد، انگیزهها از «تولید ارزش» به «استفاده از امتیاز» تغییر میکند.
حمایت یا محافظت؟
در صنایعی مانند خودروسازی نیز وضعیتی مشابه دیده میشود. در حالی که در بسیاری از کشورها این صنعت بر پایه رقابت، نوآوری و صادرات شکل گرفته، در ایران ترکیبی از محدودیت واردات، قیمتگذاری دستوری و حمایتهای طولانیمدت، رقابت را تضعیف کرده است.
البته باید دقت کرد: حمایت از صنعت، فینفسه سیاست نادرستی نیست. مسئله زمانی ایجاد میشود که این حمایتها بدون زمانبندی و بدون شرط عملکرد ادامه پیدا کنند.
چرخهای که باید اصلاح شود
آنچه امروز دیده میشود، یک چرخه قابل توجه است:
اعطای مجوز بدون ارزیابی عملکرد → کاهش رقابت → شکلگیری بنگاههای کمبازده → تداوم حمایت → نیاز به مجوزهای بیشتر
این چرخه، نتیجه یک تصمیم واحد نیست، بلکه حاصل انباشت سیاستهایی است که در کنار هم به ناکارآمدی منجر شدهاند.
مسئله اصلی کجاست؟
چالش اصلی نه «تعداد مجوزها» بلکه «قطع ارتباط مجوز با کارایی» است.
هرجا این ارتباط ضعیف شود، مجوز از ابزار تنظیمگری به یک دارایی قابل بهرهبرداری تبدیل میشود.
مسیر اصلاح؛ نه شعاری، بلکه اجرایی
برای اصلاح این وضعیت، راهحلها باید عملی و تدریجی باشند:
گره زدن مجوز به شاخصهای عملکردی (بهرهوری، کیفیت، صادرات)
افزایش شفافیت در تخصیص منابع، بهویژه در نظام بانکی
تسهیل خروج بنگاههای ناکارآمد از بازار
هدفمند و زماندار کردن حمایتهای صنعتی
تفکیک سیاستگذاری صنعتی از امتیازدهی
جمعبندی
اقتصاد ایران بیش از آنکه با کمبود ابزار مواجه باشد، با نحوه استفاده از ابزارها چالش دارد.
مجوز، اگر به عملکرد گره بخورد، میتواند به تقویت رقابت و بهبود کارایی کمک کند؛
اما اگر از این پیوند جدا شود، بهتدریج به یک امتیاز غیرمولد تبدیل خواهد شد.
نقطه شروع اصلاح نیز روشن است:
بازگرداندن مجوز به نقش اصلی خود؛ یعنی تنظیمگری برای رقابت، نه دسترسی به رانت.
